Interpunctie

  • Frans: ponctuation
  • Engels: punctuation
  • Duits: Interpunktion

Door de keten van betekenaren te onderbreken, ontstaat er betekenis. Voor de interpunctie plaatsvindt, is er eenvoudigweg een discoursketen; de luisteraar/ontvanger onderbreekt dit discours en geeft daarmee met terugwerkende kracht een bepaalde betekenis aan een uiting. De interpunctie van de betekenaarsketen geeft de illusie van een vaste betekenis; ‘de interpunctie, eenmaal aangebracht, legt de betekenis vast’ (E, 99). In de structuur van de communicatie is dit essentieel, alwaar ‘de zender zijn eigen boodschap ontvangt van de ontvanger’, en waar dit geïllustreerd wordt met de ‘elementaire cel’ in de Graaf van het verlangen.

De werking van de interpunctie kan worden aangetoond door naar twee situaties te verwijzen die van groot belang zijn voor de psychoanalyse: de moeder-kindrelatie, en de relatie tussen analysant en analyticus. In de eerste situatie kan de baby, die nog geen spraak verworven heeft, zijn behoeften alleen articuleren via een heel primitieve vorm van een vraag, namelijk door te schreeuwen. Men kan niet helemaal zeker weten of het huilen honger, pijn, moeheid, angst, of iets anders uitdrukt, en toch vat de moeder het op een bepaalde manier op, dus stelt zij met terugwerkende kracht de betekenis vast.

De interpunctie is een van de interventiemogelijkheden van de analyticus; door het discours van de analysant op onverwachte wijze te onderbreken, kan de analyticus met terugwerkende kracht  de bedoelde betekenis van de analysant veranderen: ‘het veranderen [de interpunctie] vernieuwt of verstoort’ de vaste betekenis die de analysant had toegekend aan zijn eigen spreken’ (E, 99).  Een dergelijke interpunctie is een manier om ‘het subject te tonen dat hij meer zegt dan dat hij denkt dat hij doet’ (S1, 54). De analyticus kan het discours van de analysant eenvoudig onderbreken door gedeeltes ervan voor hem te herhalen (wellicht met een andere intonatie of in een andere context). Wanneer de analysant bijvoorbeeld zegt tu es ma mère (‘je bent mijn moeder’), kan de analyticus dit op zo een manier herhalen dat er een homofonie ontstaat: tuer ma mère (‘mijn moeder doden’) (E, 269). Een andere mogelijkheid is dat de analyticus het spreken van de analysant met een moment van stilte stopt, of dat hij de analysant onderbreekt, of de sessie op een geschikt moment beëindigt (zie E, 44).

Deze laatste vorm van interpunctie heeft tot grote controverse doorheen de geschiedenis van de lacaniaanse psychoanalyse geleid, omdat zij in strijd is met de traditionele IPA vastliggende duur van een sessie. Lacans praktijk van een variabele sessieduur (Fr. séances scandées - door zijn critici foutief als ‘korte sessies’ benoemd) werd voor de IPA een van de belangrijkste redenen  om Lacan uit te sluiten, toen de SPF over een IPA-erkenning onderhandelde in de vroege jaren zestig. Tegenwoordig blijft de interpunctietechniek, met name uitgedrukt in de variabele sessieduur, het specifieke kenmerk van de lacaniaanse psychoanalyse.

 

Literatuur

  • Overname uit: Dylan Evans, Inleidend lacaniaans lexicon. De psychoanalyse van Jacques Lacan. Amsterdam, Sjibbolet 2024 (oorspronkelijk D. Evans,  An introductory dictionary of lacanian psychoanalysis. Londen/New York, Routledge, 1996, vertaling door Elisabeth Greven).
  • Jacques Lacan, Écrits. A Selection, vert. Alan Sheridan, Londen: Tavistock Publications, 1977. (E) 
  • Jacques Lacan, The Seminar. Book I. Freud’s Papers on Technique, 1953-1954. Vertaald en geannoteerd door John Forrester, New York: Norton; Cambridge: Cambridge University Press, 1988. (S1)

Gerelateerde artikelen

De ideeën van de Franse psychoanalyticus Jacques Lacan hebben de theorie en de klinische praktijk van de psychoanalyse aanzienlijk veranderd en hebben een grote impact op de cultuurwetenschappen en de filosofie. Lacans oeuvre staat echter bekend om zijn complexiteit en idiosyncratische…

Andere lemma's binnen deze onderwerpen