Jean Laplanche[1] (1924–2012) was psychoanalyticus, emeritus hoogleraar psychoanalyse aan de Universiteit van Parijs (VII) en lid van de Association Psychanalytique de France. Hij studeerde filosofie bij Jean Hippolyte en Maurice Merleau-Ponty in de jaren veertig en volgde in de jaren vijftig een analyse en opleiding bij Jacques Lacan. Tijdens de oorlog was hij actief in het verzet en daarna activist in de antistalinistische revolutionaire linkse beweging.
Samen met Pontalis schreef hij Vocabulaire de la psychoanalyse[2] een kritische archeologie van het Freudiaanse conceptuele veld dat inmiddels in 22 talen is vertaald. Dit werk en hun essay uit 1964 Fantasme originaire, fantasmes des origines, origine du fantasme Primal Fantasy[3] behoren tot de klassieke literatuur.
In 1970 verscheen Vie et mort en psychoanalyse[4], waarin Laplanche zijn denken verder ontwikkelde, de Freudiaanse drifttheorie nader onderzocht en het onderscheid tussen de seksuele drift en het zelfbehoud centraal stelde. Vervolgens leidde Laplanche als wetenschappelijk directeur een groep vertalers die de vertaling van het volledige werk van Freud verzorgde – een taak die hij vervulde van 1988 tot aan zijn overlijden in 2012. Dit project werd pas in 2015 afgerond.[5] Het vertaalkader hiervoor wordt gepresenteerd in Traduire Freud[6], waarvan een deel is vertaald in Translating Freud[7].
Laplanche beschikte niet alleen over een uitzonderlijke kennis van Freud, maar voerde zijn hele leven een onvermoeibare dialoog met diens werk. In deze voortdurende confrontatie bracht hij de tegenstrijdigheden, koerswijzigingen, aarzelingen en dwalingen in Freuds denken aan het licht. Daarbij maakte hij een zorgvuldige selectie uit Freuds verschillende standpunten en eigende hij zich sommige inzichten toe – zelfs die welke door Freud waren verworpen.[8]
Uit dit proces van kritische lezing en herformulering, waarvan zeven delen Problématiques[9] tussen 1980 en 2006 verschenen, ontwikkelde Laplanche zijn eigen theorie: de théorie de la séduction généralisée (de algemene verleidingstheorie). In 1986 publiceerde Laplanche De la théorie de la séduction restreinte à la théorie de la séduction généralisée[10] en in 1987 werkte hij zijn algemene verleidingstheorie verder uit in Nouveaux fondements pour la psychanalyse[11], zijn eerste systematische presentatie van de algemene verleidingstheorie als theoretische herfundering van het psychoanalytische veld. Deze ideeën zijn verder uitgewerkt in La Révolution copernicienne inachevée: Travaux 1967-1992[12].
In Entre seduction et inspiration : l'homme[13] bundelt Laplanche zijn belangrijkste geschriften uit de periode 1992-1998 en vervolgt hij het pad dat hij is ingeslagen om de copernicaanse revolutie van de psychoanalyse verder door te voeren en uit te werken.
In 2007 verscheen Sexual : La sexualité élargie au sens freudien 2000-2006[14], een bundeling van Laplanches artikelen uit de late periode 2000-2006. Dit werk toont een radicalisering van Laplanches formuleringen, niet alleen in de systematisering van zijn algemene verleidingstheorie, maar ook in zijn positionering ten opzichte van zowel Freudiaanse concepten als gangbare postfreudiaanse opvattingen.
[1] In deze korte biografie schets ik de belangrijkste bijdragen van Laplanche. Voor meer informatie over zijn leven en werk in Nederlandse publicaties, zie:
Van Haute, P. (1995). Trauma en verleiding - De metapsychologische status van de seksualiteit in het werk van Jean Laplanche. Tijdschrift voor Psychoanalyse, 4, 227-242.
Van Haute, P.I.M.M. & Geyskens, T.A.L. (2002). Spraakverwarring. Het Primaat van de Seksualiteit bij Freud, Ferenczi en Laplanche. Nijmegen: SUN.
De Vleminck, J. (2012). Freud meets Dionysos - Jean Laplanche (21 juni 1924 - 6 mei 2012). Tijdschrift voor Psychoanalyse, 18, 201-202.
De Vleminck, J. (2016). Laplanches astronomie van het onbewuste. Tijdschrift voor Psychoanalyse, 22, 231-232.
Plass, E. (2022). De intersubjectiviteit in het werk van Jean Laplanche. Tijdschrift voor Psychoanalyse & haar toepassingen, 28(1), 29-40.
Hebbrecht, M. & De Vleminck, J. (red.) (2025). Verleiding en vertaling: Het enigma van de seksualiteit. Antwerpen: Gompel & Svacina.
Dirkx, J. (red.). (2025). Jean Laplanche (themanummer). Tijdschrift voor Psychoanalyse & haar toepassingen, 31(4).
Voor Engelse overzichten zie bijvoorbeeld:
Laplanche, J. (1999). Essays on Otherness (pp. 1-52), J. Fletcher (red.). Londen: Routledge.
Fletcher, J. (2007) Seduction and the Vicissitudes of Translation: the Work of Jean Laplanche. Psychoanalytic Quarterly, 76, 1241-1291.
Scarfone, D. (2015). Laplanche: An introduction, vert. D. Bonnigal-Katz. New York: The Unconscious in Translation.
Voor een volledige Franse bibliografie:
Tessier, H. (2024). Vocabulaire de Laplanche (pp. 467-474). Parijs: PUF.
Zie voor een volledige lijst van Laplanches geschriften, gebundeld en ongebundeld, van alle vertalingen van zijn werk en van alle video- en audio-opnames de website van de Fondation Laplanche.
[2] Laplanche, J. & Pontalis, J.-B. (1967). Vocabulaire de la psychoanalyse. Parijs: PUF.
Engelse vertaling: Laplanche, J. & Pontalis, J.-B. (1967). The Language of Psycho-Analysis, vert. D. Nicholson-Smith. Londen: Routledge, 2018.
[3] Laplanche, J. & Pontalis, J.-B. (1964). Fantasme originaire, fantasmes des origines, origine du fantasme. Les Temps Modernes, 19(215).
Engelse vertaling: Laplanche, J. & Pontalis, J.-B. (1964). Primal Fantasy, Fantasies of Origin, Origin of Fantasy. In D. Scarfone (2015). Laplanche: An Introduction (pp. 69-115), vert. J. House. New York: The Unconscious in Translation.
[4] Laplanche, J. (1970). Vie et mort en psychoanalyse. Parijs: Flammarion.
Engelse vertaling: Laplanche, J. (1970). Life and Death in Psychoanalysis, vert. J. Mehlman. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1976.
[5] Greven, E. (2016). De gehele Freud in het Frans – Un moment historique. Tijdschrift voor Psychoanalyse, 22, 46-47.
[6] Bourguignon, A., Cotet, P. & Laplanche, J. (1989). Traduire Freud. Parijs: PUF.
[7] Laplanche, J., Bourguignon, A., Cotet, P. & Roberts, E. (1992). Translating Freud, vert. M. de la Guardia & B. Vichyn. In D. G. Ornston (red.), Translating Freud (pp. 125-250). New Haven, CT: Yale University Press.
[8] Plass, E. (2025). Theoretische genese reproduceert ontogenese. Tijdschrift voor Psychoanalyse & haar toepassingen, 31(4). 228-238.
[9] Waarvan tot op heden drie delen in het Engels zijn vertaald:
Laplanche, J. (1981) The Unconscious and the Id, transl. L. Thurston. London: Rebus Press, 1999.
Laplanche, J. (1989–1990). Problématiques VI: Après-coup, vert. J. House. New York: The Unconscious in Translation, 2017.
Laplanche, J. (1993). The Temptation of Biology: Freud’s Theories of Sexuality, vert. D. Nicholson-Smith. New York: The Unconscious in Translation, 2015.
[10] Laplanche, J. (1986). De la théorie de la séduction restreinte à la théorie de la séduction généralisée. Etudes freudiennes, 27, 7-25.
Engelse vertaling: Laplanche, J. (1986). From the restricted to the generalised theory of seduction. In J. Corveleyn & P. van Haute (red.), Seduction, suggestion, psychoanalysis (pp. 9-25). Leuven: Leuven University Press, 1991.
[11] Laplanche, J. (1987). Nouveaux fondements pour la psychanalyse. Parijs: PUF.
Engelse vertaling: Laplanche, J. (1987). New Foundations for Psychoanalysis, vert. J. House. New York: The Unconscious in Translation, 2016.
[12] Laplanche, J. (1992). La révolution copernicienne inachevée : Travaux 1967-1992. Parijs: Aubier-Flammarion.
Engelse vertaling: Laplanche, J. (1992). The Unfinished Copernican Revolution: Selected Works, 1967–1992, vert. L. Thurston. New York: The Unconscious in Translation, 2020.
Delen hieruit zijn eerder verschenen in: Laplanche, J. (1999). Essays on Otherness, J. Fletcher (red.). Londen: Routledge.
[13] Laplanche, J. (1999). Entre seduction et inspiration : l'homme. Parijs: PUF.
Engelse vertaling: Laplanche, J. (1999). Between seduction and inspiration: Man, vert. J. Mehlman. New York: The Unconscious in Translation, 2015.
[14] Laplanche, J. (2007). Sexual : La sexualité élargie au sens freudien 2000-2006. Parijs: PUF.
Engelse vertaling: Laplanche, J. (2007). Freud and the Sexual: Essays 2000-2006, vert. J. Fletcher, J. House & N. Ray. New York: International Psychoanalytic Books, 2011.